پیرو پست قبلی در مورد اخلاق، بحث‌هایی با دوستان مطرح شد که برخی از آن‌ها می‌آورم. منتها در ابتدا چند سوال:

آیا سازمان اخلاقی وجود دارد؟
آیا محصول یک سازمان می‌تواند غیراخلاقی باشد و در عین حال کارکنانش افرادی اخلاق مدار باشند؟ (آیا تولید چیپس و پفک و نوشابه و سیگار و ... می‌تواند یک محصول اخلاقی باشد، در عین حال که خواسته مشتری را برآورده می‌کند؟)

آیا کارکنان می‌توانند به واسطه تعهد به سازمان و برای پیش بردن کارهای سازمان‌، کارهای غیر اخلاقی انجام دهند؟
پیرو سوال قبل، اگر کار غیراخلاقی منجر به گناه شد، در روز قیامت اگر از فرد پاسخ خواسته شود، آیا می‌تواند مسوولیت را به عهده سازمان قرار دهد؟ حال آن که سازمان یک ماهیت حقوقی دارد!
به قول دکتر سروش که می‌گفت باید تکلیف را روشن کرد که جامعه دینی داریم یا جامعه دینداران، آیا در این خصوص هم می‌توانیم بگوییم سازمان اخلاقی داریم یا کارکنان اخلاق مدار یا هر دو؟
آیا ساختار سازمانی امری اخلاقی در سازمان محسوب می‌شود؟
آیا انتصاب یک مدیر شایسته یا یک مدیر نالایق از نظر اخلاقی تفاوتی با هم ندارد؟

ماهیت بحث اخلاق به گونه‌ای که اگر بخواهیم به این چیزها جواب دهیم بیشتر سوال تولید خواهیم کرد، در عین حال که دانش و معلومات ما هم در این حوزه‌ها بس اندک است. حدود ده سال پیش بحث‌های زیادی در این حوزه با تعدادی از صاحبنظران این عرصه داشتیم که برخی از آنان حتی معتقد بودند که سازمان‌ها وقتی هدف ماکزیمم سود را برای خود در نظر می‌گیرند در عمل کاری غیراخلاقی مرتکب می‌شوند و حالا دوباره پس از قرار گرفتن در فضای کسب و کار، دوباره این سوالات برایم مرور می‌شود و هنوز این سوالات برایم باقیست. یکی از فرمول‌هایی که برای این موضوع دیدم، این بود که تجویز می‌کرد که در هر تصمیم‌گیری باید اخلاقی‌ترین کار ممکن را کرد، منتها کار اخلاقی چیست؟ و در پاسخ به سوال کار اخلاقی توصیه می‌کرد که ابتدا تصمیم را با قوانین جامعه چک کنید و بعد با اصول حرفه‌ای کسب و کار خود و بعد با ارزش‌های سازمانی، در مرحله بعد یا ارزش‌های عرفی و در انتها با اصول اخلاقی فردی و بعد تصمیم‌ بگیرید که این کاری که می‌کنید اخلاقی است یا غیر اخلاقی است. در این حوزه‌ها حداقل خود من اصول اخلاق فردی و اولویت‌های آن مشخص نیست، مثلا اگر در موقعیتی پیش بیاید که مجبور باشم از این رشوه دادن و دروغ گفتن یکی را انتخاب کنم، کدامیک را انتخاب خواهم کرد؟

مطلب تکمیلی: اخلاق و سیاست/ گفتاری از استاد ملکیان